GSM- en UMTS-geheimhouding op internet, NetKwesties.nl, 22 oktober 2004

vrijdag, 22 oktober 2004 - Categorie: Berichten Nederland

Zie www.netkwesties.nl/editie112/artikel1.html

De plaatsen waar al duizenden GSM- en UMTS-antennes staan worden bewust niet op het Antenneregister op internet getoond. Politiek en verontruste burgers laken de geheimhouding.

Net als medio jaren 90 met de tweede generatie mobiel, GSM, verovert nu de derde generatie, UMTS, in hoog tempo de hoge opstelplaatsen voor antennes. Overal waar tot voor kort alleen GSM-masten stonden, plaatsen KPN, Vodafone en Rann (de recent verbroken joint-venture van T-Mobiele en Orange) nu hun - niet zelden stiekem - UMTS-antennes er bij. Het gevolg: een bijna verdubbeling van het aantal zendmasten.

Beide telecombedrijven claimen inmiddels een dekking van ongeveer de helft van Nederland. Het gaat dan al zeker om meer dan duizend antennes. Terwijl 'Operatie Uitrol UMTS' op volle toeren draait, groeit het aantal gezondheidsklachten van personen in de buurt van antennes.

Vorige week beklommen cameraploegen het overvolle dak van een flatgebouw aan het Amsterdamse Nassauplein. Als hoogste gebouw in Amsterdam-West is de flat de ideale plaats voor zendmasten. Er staan nu in totaal vijftien antennes op het dak. De gemeente Amsterdam probeert de lelijkheid te camoufleren met een kunstwerk in de vorm van een skischans.

Maar de bewoners van de flat merkten wel degelijk dat ze er stonden. Hun kinderen hebben last van astma. Vrijwel alle bewoners van de bovenste drie verdiepingen hebben niet te herleiden klachten: hartkloppingen, hoofdpijn, depressies, vermoeidheid, huidproblemen, slapeloosheid en paniekaanvallen. De klachten verhevigden sinds het plaatsen van de UMTS-antennes, zeggen ze.

Ook vorige week: inwoners van de Groningse wijk Hoornsemeer klagen sinds het plaatsen van drie UMTS-masten over precies dezelfde gezondheidsproblemen als de Amsterdammers aan het Nassauplein. Buurtbewoners zeggen in de Groninger Stadskrant te vrezen voor een kankerepidemie.

Wachten op meer onderzoeken

Tegelijkertijd kwamen Zweedse onderzoekers van het Karolinska Instituut in Stockholm juist afgelopen week naar buiten met een aantoonbaar verband tussen de kans op tumoren aan het oor en het langdurig gebruik van mobiele telefoons (zie persbericht in pdf).

In 2003 stelde TNO vast dat langdurige blootstelling aan 1 volt per meter al invloed kan hebben op 'het welzijn van het lichaam'. De stralingsnorm voor de telefoniemasten ligt in Nederland, net als in de meeste andere Europese landen, echter veel hoger dan die 1 volt, wel meer dan vijftig keer hoger zelfs. De Gezondheidsraad was niet onder de indruk en wilde nader onderzoek. Daar is het wachten op, ook voor de parlementari�rs die vele Kamervragen stelden.

De Kamer wilde binnen een half jaar resultaten. PvdA-kamerlid Martijn van Dam liet Netkwesties deze week al weten dat de resultaten nog wel een jaar op zich zullen laten wachten. Tegen die tijd hebben KPN en Vodafone overigens het hele land al volgezet met de extra masten voor UMTS, tenzij bewoners dat kunnen tegenhouden.

En dan is er nog een recent onderzoek uit Duitsland: bij de plaats Naila kwamen drie keer zoveel kankergevallen voor binnen een straal van vierhonderd meter rond een zendmast. Meer dan duizend Duitse artsen en tweehonderd Duitse kinderartsen luidden vervolgens de noodklok. De Duitse overheid laat nu uitzoeken of het onderzoek klopt.

Geklaagd wordt er in Nederland nog niet al te veel over straling. Bij zowel de Meldpunten Gezondheid en Milieu als het Nationaal Antennebureau van de overheid kwamen de afgelopen jaren 'een paar honderd klachten' binnen naar aanleiding van straling van mobiele telefonie. Aantoonbaar oorzakelijk verband is er niet zolang de medische wetenschap dat niet, zoals recent in Zweden, heeft vastgesteld.

De telecombedrijven gaan uit van het 'voordeel' dat de risico's van blootstelling aan straling nooit onomstotelijk vast komen te staan en bluffen morrende bewoners weg, vaak op grond van oude contracten voor opstelplaatsen voor GSM die ze nu gebruiken voor UMTS.

Maar waar staan ze?

Een van de eerste vragen die de verontruste burger zich stelt is: waar staan die masten in mijn buurt? Dat is het soort openbare informatie waarvan je zou verwachten dat de overheid het netjes op internet zet. Zeker gelet op de beloftes van Thom de Graaf over de transparante, elektronische overheid. Maar de internetter komt bedrogen uit. Het Nationale Antennebureau mag dan sinds twee jaar een Antenneregister bijhouden, de website heeft niet veel om het lijf.

Na het invullen van een postcode verschijnt een mooie geografische kaart. Maar er staan geen antennes op. Wel opent er een venster met vermeldingen van diverse antenne-installaties op verschillende hoogtes. Het is vooral onbegrijpelijke informatie: ''Code 55446. Toepassing GSM - mobiele telefonie 1800 MHz Aantal antennes bij deze antenne-installatie 3.'' Het veld 'in gebruik sinds' blijft elke keer leeg.

Maar belangrijker: nergens staat waar de antenne-installatie zich precies bevindt. En nergens staat van welke telecombedrijven de zendmasten zijn. Juist die informatie die je bij het online Antenneregister verwacht - waar in de buurt de masten staan - wordt op internet geheim gehouden. Waarom?

Belt u maar...

Netkwesties vroeg het drie telecombedrijven, maar allemaal verwezen ze door naar hun lobbyclub Monet. Vervolgens stuurde de woordvoerder van Monet ons voor vragen over zendmasten direct weer door naar het Antennebureau. Daar zegt medewerker Bram Boogaard: ''Er is bewust voor gekozen dat niet op internet te zetten. Dat hebben we een aantal jaar geleden met de telecombedrijven zo afgesproken. Waarom? Nou, om veiligheidsredenen.''

Wat is er dan zo onveilig aan een kaart op internet? ''Tja, ik weet alleen dat dit destijds uit het overleg is gekomen. Ik kan u daar verder niks over vertellen, maar u wordt teruggebeld door iemand die dat wel kan.''

Judith Thompson, woordvoerster van het ministerie van Economische Zaken: ''We willen bewust een drempel opwerpen. Mensen moeten zelf bellen naar het Antennebureau een 0900-nummer, red. om meer informatie over de antennes in een bepaald postcodegebied te krijgen.''

Aan zo'n verzoek blijkt het Antennebureau alleen te voldoen als de persoon die de locaties van de zendmasten opvraagt al zijn contactgegevens opgeeft: naam, adres, postcode en telefoonnummer. Binnen een week moet het Antennebureau, dat voor deze taak nog maar ��n medewerker in dienst heeft, de informatie alsnog geven.

''Door geen kaart op internet aan te bieden willen we voorkomen dat mensen een totaalbeeld van de infrastructuur kunnen krijgen'', zegt Thompson. ''Aan de ene kant doen we dit op verzoek van de telecomoperators. De locaties van de masten zijn bedrijfsvertrouwelijk en belangrijk voor de concurrentie tussen de bedrijven. En aan de andere kant doen we het inderdaad om veiligheidsredenen. Als precies bekend is waar de masten staan is het netwerk veel kwetsbaarder.''

Dat een kwaadwillende nu ook al op straat kan zien waar de masten staan, is volgens Thompson geen argument. ''Het gaat om het totaalbeeld, de totale infrastructuur. We willen niet dat die gemakkelijk te achterhalen is. Ik weet ook niet precies wat kwaadwillenden daarmee kunnen doen, maar het lijkt me niet verstandig.'' Of het aannemelijk is dat er groepen 'telefoonterroristen' opduiken, weet Thompson niet.

Wie trouwens de gegevens van meer dan drie postcodegebieden opvraagt, wordt ineens niet meer geholpen door het Antennebureau van de overheid, maar door de lobbyclub van de telecombedrijven zelf, Monet. ''Dat is omdat het dan te arbeidsintensief wordt voor het Antennebureau'', aldus Thompson. Volgens haar is er aan de 'achterkant van het systeem' ook geen landelijke kaart met de antenne-locaties.

'Veiligheidsargument vergezocht'

Deze 'niet-actieve openbaarheid' over GSM- en UMTS-masten in Nederland steekt schril af bij landen als Engeland, Frankrijk en Zwitserland. Daar staan de locaties, de eigenaren en de stralingswaarden wel gewoon op internet (zie bijvoorbeeld de Britse 'Sitefinder'). Dat roept nu ook bij Tweede Kamerleden vraagtekens op.

''Ik denk dat er in Engeland meer kans is op een aanslag, maar daar publiceren ze dit soort gegevens wel gewoon op internet. In Nederland is dit opeens o zo gevoelige informatie'', zegt PvdA-kamerlid Martijn van Dam. ''Het veiligheidsargument vind ik wel heel erg ver gezocht. Alsof er mensen zijn die massaal die masten willen gaan omzagen. En als je dat al zou willen, dan kan je ze toch wil vinden. Ik vind dit echt grote onzin.''

Van Dam stelde deze maand Kamervragen aan minister Brinkhorst over het Antenneregister. ''Ik ben er momenteel niet van overtuigd dat deze informatie ook via de website toegankelijk moet zijn'', antwoordde de minister echter droogjes. Na een aantal e-mails van burgers te hebben gehad die van het Antennebureau te horen kregen dat de informatie over de locatie van de masten 'niet beschikbaar was', neemt het PvdA-kamerlid nu zelf de proef op de som. Op het moment van schrijven wachtte Van Dam nog op een antwoord van het Antennebureau. ''Als de minister beweert dat als je een verzoek doet, je uiteindelijk toch de gedetailleerde informatie krijgt, dan moet dit ook wel echt zo zijn.'' Ook Netkwesties heeft nog zo'n aanvraag lopen bij het Antennebureau.

CDA wil ook openbaarheid

SP-kamerlid Arda Gerkens kan zich wel voorstellen dat er 'een drempel' wordt ingebouwd en dat mensen zich bekend moeten maken alvorens ze de details krijgen. ''Er is een enorme concurrentiestrijd tussen de operators en dat gebeurt niet altijd op een vriendelijke manier. Het is niet de bedoeling dat die dingen worden gemold. Dus van mij mag iemand zich best bekendmaken als hij graag wil weten waar de masten staan.''

Toch is Gerkens allerminst tevreden over het Antenneregister. ''Mijn probleem ermee is dat je helemaal niet zeker bent of alle antennes in jouw buurt daar wel zijn aangemeld. De telecombedrijven kunnen van alles opgeven. Het Antennebureau gaat alleen maar af op wat er ooit verteld is. Ze zijn niet verantwoordelijk voor de juistheid van de gegevens. Er is helemaal geen controle. Dus de gegevens van het Antennebureau bieden nooit echt zekerheid'', aldus de SP-politica.

Bij regeringspartij CDA is Kamerlid Joop Atsma er ook voorstander van dat 'voor burgers scherp in kaart wordt gebracht waar de antennes staan'.

''Dit proces is stapsgewijs voltrokken de afgelopen vijftien jaar. Hier op het platteland wordt keurig in de krant gepubliceerd door de gemeenten waar de antennes geplaatst worden. Wie het wil weten, komt er uiteindelijk wel achter. Maar ik ben er zeker niet op tegen als de locatiegegevens ook op internet komen te staan.''

Burgerverzet

In Nederland wordt het burgerverzet tegen de UMTS-masten getrokken door actievoerder E.G. en zijn uitgebreide website StopUMTS.nl. G. is niet verbaasd dat er zo geheimzinnig wordt gedaan over de locaties van de antennes. ''Dit past precies in de strategie van de telecombedrijven die zoveel mogelijk alles willen stilzwijgen. Ze camoufleren de masten ook steeds vaker, bijvoorbeeld in kerktorens of door er allerlei tierlantijntjes bij te maken. Ze komen nu ook bij McDonalds-palen en bij de Ikea. Dat doen de telecombedrijven omdat ze niet willen dat we ongerust worden. Als je die dingen overal heel goed ziet, gaan mensen dat misschien wel doen.''

Volgens G. hangen overal waar GSM-opstelpunten staan zo'n drie tot zes basisstations. ''Uit kostenoverwegingen plaatsen ze daar nu de komende tijd nog drie voor UMTS bij.'' In totaal gaat dat volgens hem om vijf tot tienduizend UMTS-antennes.

G. vertrok vorig jaar uit zijn woonplaats Utrecht, waar hij naast GSM- en UMTS-masten woonde. Hij kampte daar continu met een hele reeks gezondheidsklachten, die verdwenen als hij op het 'platteland' was. Hij trekt op zijn site vooral van leer tegen de Gezondheidsraad, maar van het Antennebureau heeft hij ook geen hoge pet op. ''Daar zit weinig expertise, ze weten niet zoveel. En als je een beetje doorvraagt, zeggen ze vaak dat ze de informatie niet mogen geven. Het is een poot van de overheid en die wil zoveel mogelijk masten, omdat het anders zo slecht zou zijn voor de economie'', aldus G.

SP-Kamerlid Arda Gerkens kan zich daar wel enigszins in vinden. ''Gezondheidsvraagstukken mogen eigenlijk niet aan de markt worden over gelaten'', zegt de socialiste. Ze maakt zich zelf ook zorgen, nu er mogelijk een UMTS-antenne op het dagverblijf van haar kind geplaatst zal worden. ''Ik wil weten hoe we dat tegen kunnen houden.''

Antennes illegaal geplaatst

Dat tegenhouden van plaatsing van de masten is sinds twee jaar een stuk lastiger geworden. Natuurlijk moet er toestemming zijn van de eigenaren van panden, maar voor antenne-installaties die lager dan vijf meter zijn, is inmiddels geen vergunning meer nodig. Voor masten tussen de vijf en maar liefst veertig meter is nog slechts een 'lichte bouwvergunning' nodig. Dat is het gevolg van een convenant uit 2002 tussen de minister van Verkeer en Waterstaat en de telecombedrijven.

Lokale strijd

De Rijksoverheid inde miljarden voor de UMTS-licenties en ziet het als haar belangrijkste taak om telecombedrijven die daarvoor zo veel betaalden nu terwille te zijn. Daar moet bescherming van burgers voor wijken.

Controle op de opstelling en plaatsing van de GSM- en UMTS-antennes is er nauwelijks. ''Dat vind steekproefsgewijs plaats door medewerkers het Agentschap Telecom'', zegt EZ-woordvoerster Judith Thompson. Maar het Agentschap heeft nog veel meer na te kijken dan de antennes van de telefoniebedrijven.

Met name voor 2002 voerden gemeenten nog regelmatig een juridische strijd met de telecombedrijven over de plaatsing van de zendmasten. In de databank van Rechtspraak.nl staan diverse uitspraken in zulke zaken. Meestal zijn het bestuursrechtelijke kwesties over vergunningen, maar soms komt zelfs het Openbaar Ministerie in actie.

Dat gebeurde bijvoorbeeld op Texel. Daar plaatste Ben (inmiddels T-Mobile) een antenne zonder dat er een bouwvergunning voor was. En Ben opereerde niet alleen in strijd met de Woningwet, maar ook met het bestemmingsplan. Voor het plaatsen van de grondapparatuur was ook nog eens in de duinen gegraven, vertelt Officier van Justitie Pieter Groenhuis van het OM in Alkmaar aan Netkwesties.

''Door die graafwerkzaamheden werd een vuilstort, die op die plaats lag, opengescheurd, zodat allerlei afval weer met de buitenlucht in aanraking kwam. Ook voor de milieuschade hebben we Ben vervolgd.'' Maar tot grote verbazing van Groenhuis ontsloeg de Economische Politierechter in april van dit jaar T-Mobile van rechtsvervolging. Het OM is tegen die uitspraak in hoger beroep gegaan.

Volgens Groenhuis staat het geval van Ben op Texel niet op zichzelf. Hij herinnert zich in zijn district nog een geval van een illegale plaatsing van een GSM-mast. En dan hebben we het alleen nog maar over de regio Noord-Holland-Noord. Door het convenant is de opmars van UMTS-antennes steeds moeilijker tegen te gaan, weet Groenhuis.

Maar sinds 13 augustus is de overtreding van bestemmingsplannen ook aangemerkt als een misdrijf. Daarop staat nu maximaal twee jaar cel. ''Op die overtredingen gaan we dus voortaan dus beter letten, ook als het om antennes gaat'', zegt de officier. ''Maar het lijkt erop dat de telecombedrijven de masten koste wat kost willen plaatsen. Ze zijn vooral uit op de centjes. Het lijkt mij trouwens geen pretje vlakbij zo'n zendmast te moeten wonen.''

Addertje onder het gras

Meestal geven woningbouwcorporaties hun goedkeuring voor de plaatsing van antennes. Soms is er nog de toestemming van een vereniging van huiseigenaren of bewoners noodzakelijk. Dat laatste is pas een lastig obstakel voor telecombedrijven als een bewoner toevallig weet heeft van de materie. In aanvragen voor antenneplaatsen verhullen telecombedrijven zo veel mogelijk. Zo komt het woord UMTS niet in de stukken voor.

Telecombedrijven voeren ook de druk op, weet E.G.: ''Meestal stuurt KPMG dan moeilijke brieven naar de bewoners, alleen in het Nederlands en vol met jargon, waarin hen wordt gevraagd een oordeel te geven over het plaatsen van een antenne.''

Merkwaardig geldt bij die procedures dat mensen die niet reageren op de brief automatisch worden meegeteld als 'voor-stemmers'. Wie wel stemt, moet ook nog het stemformulier juist interpreteren. Want er zit een adder onder het gras. Op de stemformulieren staan namelijk drie vakjes:
Ik stem voor plaatsing van de zendmast.
Ik stem tegen plaatsing van de zendmast.
Mijn stem mag gearchiveerd worden.

Als het laatste vakje over de stemarchivering niet is aangekruist - en dat zal lang niet altijd gebeuren vanwege de vaagheid - dan telt de stem niet mee. Het tv-programma Ook Dat Nog besteedde daar begin dit jaar al aandacht aan, maar de uitzending ging aan de Kamerleden voorbij.

''Dit klinkt wel erg raar. Ik vind zoiets onacceptabel'', reageert Martijn van Dam (PvdA). ''Bij de volgende commissievergadering over UMTS zal ik dit aan de orde stellen.'' Ook SP-kamerlid Gerkens is verbaasd. ''Zoiets kan toch niet? Dit moeten we uitzoeken.'' Joop Atsma (CDA): ''Ik ben hiervan niet op de hoogte. Het klinkt mij ook vreemd in de oren.''

Verhaal halen

Actievoerder E.G. heeft inmiddels voor flatbewoners die dergelijke brieven krijgen een aparte folder gemaakt. De Amsterdamse flatbewoners zijn overigens van plan om een proces aan te spannen over enkele van de vijftien antennes op hun dak die illegaal of verkeerd zouden zijn geplaatst. Ze denken er ook over via de verzekeraars de ziektekosten te verhalen op de telecombedrijven.

G. gaat in zijn strijd nog een stapje verder: hij wil de directeuren van de operators ''wegens wanbeheer'' hoofdelijk aansprakelijk stellen, wanneer ze ''de schadelijke effecten van hun zendmasten negeren''. Hij heeft daarvoor aangetekende brieven naar de directeuren gestuurd. ''Ze kunnen dus later niet meer zeggen dat ze het niet geweten hebben.''

Intussen zijn de vijf medewerkers van het Antennebureau druk bezig met het verwerken van de eerste gegevens over honderden geplaatste UMTS-masten die nu pas binnen zijn gekomen. Volgens Bram Boogaard 'staan ze nu nog in een hele grote Excel-sheet'. ''Waarschijnlijk zitten de eerste gegevens over UMTS-masten volgende week in het register.''

Van Vodafone zijn het er ongeveer vijfhonderd, wil hij al kwijt. De gegevens van KPN waren nog niet binnen. Officieel moeten de bedrijven de gegevens elke drie maanden aanleveren. Judith Thompson van EZ: ''Soms komt de informatie wel eens wat later, maar als het Antennebureau er dan over belt, krijgen ze uiteindelijk wel...''

Tonie van Ringelestijn, 22 oktober 2004



Lees verder in de categorie Berichten Nederland | Terug naar homepage | Lees de introductie